Yusuf Akçura, 2 Aralık 1876'da Rusya İmparatorluğu'na bağlı Simbirsk'te (bugünkü Ulyanovsk) Kazan Tatarı soylu bir ailede dünyaya geldi; babası kumaş fabrikası işleten Hasan Bey'di. Türkçülüğün kurucu düşünürlerinden sayılan Akçura aynı zamanda tarihçi ve siyasetçiydi. Babasını iki yaşında yitirdi, 1883'te annesiyle birlikte İstanbul'a yerleşti. Annesinin ikinci eşi Osman Bey onu askerî okullara yönlendirdi; Kuleli Askerî Lisesi'nin ardından Harp Okulu'na geçti. Kurmay sınıfında okurken Türkçü faaliyetler nedeniyle divanıharpte yargılanıp Trablusgarp'ın Fizan bölgesine sürgün edildi. 1899'da kaçarak Fransa'ya ulaştı ve Paris'teki Serbest Siyasi İlimler Mektebi'nde üç yıl okudu; okulu üçüncü olarak bitirdi, mezuniyet tezinde Osmanlı devlet kurumlarını inceledi.
İstanbul'a girişine izin verilmeyince Kazan'a yerleşti ve 1903-1908 arasında tarih, coğrafya ve Osmanlı edebiyatı dersleri verdi. 'Kazan Muhbiri' gazetesini kurdu, Rusya Müslümanlarının siyasi örgütlenmesinde görev aldı. En tanınmış eseri 'Üç Tarz-ı Siyaset' de bu yıllarda, 1904'te yazıldı ve Kahire'de çıkan 'Türk' gazetesinde yayımlandı. Akçura bu metinde devleti ayakta tutabilecek üç seçeneği karşılaştırır: Osmanlıcılığın artık uygulanma imkânı kalmadığını söyler; İslamcılığın birleştirici bir güç taşıdığını kabul etmekle birlikte milliyet duygusunun gelişmesine engel olduğunu savunur; Türkçülüğü ise en gerçekçi seçenek olarak öne çıkarır. Metin, Türkçülüğün manifestosu ve Türk milliyetçiliğini sistemli bir siyasi programa dönüştüren ilk yazılardan biri olarak kabul edilir.
1908'de İstanbul'a döndü, Darülfünun ve Mülkiye'de tarih okuttu. Türk Derneği'nin aynı yıl, Türk Yurdu Cemiyeti'nin ise 1911'de kurulmasında yer aldı ve cemiyetin yayını 'Türk Yurdu'nu on yedi yıl yönetti; 1912'de Türk Ocağı'nın kurulmasında da etkin oldu. Ziya Gökalp'in devleti merkeze alan yaklaşımından ayrılarak toplumsal bütünleşmeyi öne çıkaran bir milliyetçilik anlayışı geliştirdi. Millî Mücadele sırasında Anadolu'ya geçip Hariciye Vekâleti'nde Umûr-ı Şarkiye Müdürlüğü gibi görevler üstlendi. 1923'te İstanbul milletvekili oldu ve şehrin İtilaf temsilcilerinden TBMM adına teslim alınmasında rol aldı. 1925'ten sonra Ankara Hukuk Mektebi'nde siyasi tarih okuttu ve Mustafa Kemal'in danışmanları arasında bulundu.
1931'de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nin kuruluşunda görevlendirildi, 1932'de başkanlığa getirildi ve ölünceye kadar bu makamda kaldı; Birinci Türk Tarih Kongresi'ni de o yönetti. 1933 üniversite reformundan sonra İstanbul Üniversitesi'nde siyasi tarih profesörü oldu. 'Üç Tarz-ı Siyaset' dışında 'Mevkufiyet Hatıraları' ile Osmanlı'nın çözülme dönemi ve Türk milliyetçiliğinin kaynakları üzerine yazdıkları başlıca eserleri arasındadır. 11 Mart 1935'te İstanbul'da kalp krizinden öldü ve Edirnekapı Şehitliği'ne gömüldü. Rusya Türkleri ile Osmanlı aydınları arasında köprü kuran konumu ve Türk tarih yazımına katkılarıyla Ziya Gökalp'le birlikte Türkçülüğün başlıca kuramcılarından sayılır.
