Ahmet Zeki Velidi Togan, 10 Aralık 1890'da Başkurdistan'da İşimbay yöresindeki Küzen köyünde doğdu. Başkurt asıllı tarihçi, Türkolog ve siyasetçi olan Togan, birçok dilin konuşulduğu bir çevrede büyüdü: öğretmen annesinden Farsça öğrendi, köy medreselerinde dinî eğitim alırken Rusça da çalıştı. Dayısının Ütek'teki medresesinde okuduktan sonra 1908'de Kazan'a gitti ve tanınmış şarkiyatçılardan ders aldı. 1909'da Kasımiye Medresesi'ni bitirip Türk ve Arap edebiyatı tarihi okutmaya başladı. 1911'de çıkan 'Türk ve Tatar Tarihi' onu genç yaşında bilim çevrelerine tanıttı. 1913-1914'te Fergana ve Buhara'da yaptığı incelemeler sırasında Yusuf Has Hacib'in 'Kutadgu Bilig'inin o güne dek bilinmeyen bir nüshasına ulaştı.
Rusya Müslümanlarını temsilen Petersburg'daki Duma danışma bürosunda çalıştı. Bolşevik İhtilali'nden sonra, 1918'de Başkurt hükûmetinde harbiye nazırlığı yaptı ve Türk halklarının özerkliği için Lenin, Stalin ve Troçki ile müzakerelerde bulundu. Sovyet baskısı arttıkça 1920-1923 arasında Türkistan'daki Basmacı hareketine katıldı; sürgün yıllarında Türkistan Millî Birliği'ni kurarak başına geçti. İran'dayken Meşhed'deki bir kütüphanede İbn Fazlan'ın bilinmeyen seyahatnamesini buldu.
Yusuf Akçura, Fuad Köprülü ve Hamdullah Suphi'nin çağrısı üzerine 20 Mayıs 1925'te Türkiye'ye geldi ve Türk vatandaşı oldu. Maarif Vekâleti Telif ve Tercüme Heyeti'ndeki görevinin ardından İstanbul Darülfünunu'nda Türk tarihi müderris muavinliğine atandı. 1932'deki Birinci Türk Tarih Kongresi'nde yaptığı eleştiriler aleyhine bir ortam doğurunca 8 Temmuz 1932'de görevinden ayrıldı; Viyana'ya gitti, Avusturya'da ve Almanya'da Bonn ile Göttingen'de araştırmalarına devam etti. 1939'da Maarif Vekili Hasan Âli Yücel'in daveti üzerine yurda döndü; İstanbul Üniversitesi bünyesinde Umumî Türk Tarihi Kürsüsü'nü kurdu.
1944'te Turancılık iddiasıyla tutuklanıp on yıl hapis cezası aldı; ancak askerî mahkemenin kararı bozuldu ve beraat etti. 1948'de üniversitedeki görevine döndü. 1951'de İstanbul'da yapılan XXI. Müsteşrikler Kongresi'nin başkanlığını üstlendi, 1953'te İslam Tetkikleri Enstitüsü'nü kurdu; Manchester Üniversitesi 1967'de ona fahrî doktora unvanı verdi. 'Türk ve Tatar Tarihi' (1911), 'Bugünkü Türkistan ve Yakın Mazisi' (1929), 'Tarihte Usul' (1938), 'Umumî Türk Tarihine Giriş' (1946) ve İbn Fazlan seyahatnamesinin bilimsel neşri en bilinen çalışmalarıdır. Orta Asya, Türk ve Osmanlı tarihini birlikte ele alması ve ortaçağ kaynaklarını sistemli biçimde incelemesiyle Türk tarihçiliğinin yönteminde iz bıraktı. 26 Temmuz 1970'te İstanbul'da öldü, Karacaahmet Mezarlığı'na gömüldü. Oğlu Subidey Togan iktisat, kızı İsenbike Togan tarih profesörüdür.
