Ziya Gökalp'in asıl adı Mehmed Ziya'dır. 23 Mart 1876'da Diyarbakır'ın Çermik ilçesinde doğdu, 25 Ekim 1924'te İstanbul'da öldü. Sosyolog, yazar, şair ve siyasetçi olan Gökalp, Osmanlı'nın dağılma yıllarında Türk milliyetçiliğine kuramsal bir temel kazandırmasıyla bilinir ve sıklıkla 'Türkçülüğün babası' diye anılır. Babası memur Tevfik Efendi, annesi Pirinççizade ailesindendi.
İlk ve orta öğrenimini Diyarbakır'da tamamladı. Gençliğinde felsefeye duyduğu ilgiyle ailesinin dinî beklentileri arasında sıkışması derin bir bunalıma yol açtı ve bir intihar girişimiyle sonuçlandı. İstanbul'da baytar mektebinde okurken Jön Türklerle tanıştı, İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne girdi. Bu yüzden 1898'de tutuklanıp Diyarbakır'a sürüldü; 1908 devrimine kadar orada kalarak yerel siyasette çalıştı.
1908'in ardından İttihat ve Terakki'nin önemli fikir adamlarından biri oldu, bir süre mebus olarak görev yaptı. 1915'te, Türkiye'deki ilk sosyoloji profesörü sıfatıyla İstanbul Darülfünunu'nda göreve başladı. Türk Ocağı'nın kurucuları arasında yer aldı; Türk Yurdu gibi dergilerdeki yazılarıyla milliyetçi düşüncenin yayılmasına katkıda bulundu. Émile Durkheim'dan etkilenerek toplumu meslek gruplarının dayanışması üzerinden açıkladı; liberal kapitalizme de sınıf mücadelesini esas alan sosyalizme de uzak durdu.
Türk milliyetçiliğini, İslam kimliğini ve Batılı çağdaşlaşmayı tek bir sentezde birleştirmeyi denedi ve bu yaklaşımı 'Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak' formülüyle dile getirdi. Kültürü (hars) medeniyetten ayırarak her milletin kendi kültürünü koruyup evrensel medeniyete katılması gerektiğini ileri sürdü; halk kültürünü saray geleneğine karşı bir değer kaynağı olarak gördü.
Mondros Mütarekesi'nden sonra İstanbul işgal altındayken İngilizlerce tutuklanıp Malta'ya sürgün edildi; orada geçen yaklaşık iki yılda yazdığı mektuplar daha sonra kitap olarak yayımlandı. Dönüşünde 1923-1924 arasında TBMM'de milletvekilliği yaptı ve Maarif Vekâleti'nin telif-tercüme çalışmalarında bulundu. Kızıl Elma (1914), Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak (1918), Türkçülüğün Esasları (1923) ve şiirlerini bir araya getiren Yeni Hayat başlıca eserleridir. II. Mahmud Türbesi haziresine gömüldü. Görüşleri Cumhuriyet'in milliyetçilik anlayışında ve eğitim politikalarında belirgin izler bıraktı; Mustafa Kemal Atatürk üzerindeki etkisi de sık sık dile getirilir.
