Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş yıllarının çok yazan tarihçilerinden Ahmet Refik Altınay, 1881'de İstanbul Beşiktaş'ta doğdu. Tarihi geniş okur kitlesine sevdiren üslubuyla tanınır. Vişnezade Sıbyan Mektebi'nden sonra Beşiktaş Askerî Rüştiyesi ile Kuleli Askerî İdadisi'ni bitirdi; 1898'de Harp Okulu'nu piyade subayı olarak tamamladı.
Askerliğinin önemli bölümü öğretmenlikle geçti. Askerî okullarda dört yıl coğrafya okuttu; Harp Okulu'nda 1902'den itibaren Fransızca, 1908'den itibaren de tarih dersleri verdi. Göz rahatsızlığı nedeniyle 1913'te yüzbaşıyken emekli oldu. Balkan Savaşı ve Birinci Dünya Savaşı yıllarında askerî sansür müfettişi olarak çalıştı.
Gençliğinden beri gazete ve dergilerle ilgiliydi; İkdam, Peyam, İrtika ve Hazine-i Fünun'da yazıları çıktı. Tefrika hâlinde yayımlanan tarih yazıları ona kısa sürede ün getirdi. 1918'de İstanbul Darülfünunu'nda Osmanlı tarihi okutmaya başladı, 1919'da Türk tarihi profesörü oldu ve Osmanlı arşivlerinde geniş çaplı araştırmalar yürüttü. Darülfünun dönemi en verimli yıllarıydı; ancak 1933 üniversite reformunda kadro dışında kaldı ve bundan sonra resmî görev almadı. Devletin yönlendirdiği yeni tarih tezlerine katılmaması, bu dışlanmada belirleyici sayılır.
Tarih, çocuk edebiyatı ve şiir alanlarında yüz elliden fazla eseri vardır. Lale Devri, Kadınlar Saltanatı, Sokollu, Bizans Karşısında Türkler ve Eski İstanbul öne çıkan kitaplarıdır; 1932'de Gönül adlı şiir kitabını yayımladı. Hem uzmanlara hem sıradan okura seslenen yalın ve akıcı bir anlatım kullandı.
Hayatının son on yılında Büyükada'da yoksul bir yaşam sürdü, kıymetli kütüphanesini parça parça satmak zorunda kaldı. Çalışmaları 1925'te Bulgar hükümetince, ayrıca İsveç'te takdir görmüştü. 10 Ekim 1937'de Haydarpaşa Hastanesi'nde zatürre nedeniyle öldü, Büyükada Tepeköy Mezarlığı'na gömüldü. Osmanlı tarihini ulus inşası döneminde geniş kesimlere ulaştıran tarihçi ve eğitimci olarak hatırlanır.
