İsmail Gaspıralı (Gasprinski), 20 Mart 1851'de Kırım'da Bahçesaray yakınındaki Avcıköy'de doğdu ve 24 Eylül 1914'te Bahçesaray'da öldü. Kırım Tatarı bir aydın olan Gaspıralı eğitimci, yazar ve yayıncı olarak çalıştı; Türk dünyasında yenileşme, eğitim reformu ve birlik fikrinin öncüleri arasında yer alır. Babası Mustafa Ali emekli bir subaydı, annesi Kırım soylusu bir aileden geliyordu.

Bahçesaray'da başladığı öğrenimini Akmescit'teki erkek ortaokulunda, sonra Voronej ve Moskova'daki askerî okullarda sürdürdü. 1867'de Girit ayaklanmasında Osmanlı'nın yanında yer almak isteyerek okulu bıraktı ve askerlik düşü böylece sona erdi. On yedi yaşında Bahçesaray'daki Zincirli Medrese'de Rusça dersleri vermeye başladı. 1872-1874 arasında Paris'te yaşadı; bu sırada bir süre Rus yazar İvan Turgenyev'e yardımcı ve çevirmen olarak çalıştı.

Kırım'a döndükten sonra beş yıl Bahçesaray belediyesinde önce başkan yardımcısı, sonra başkan olarak görev yaptı. Görüşlerini ilk kez geniş biçimde 1881'de Tavrida gazetesindeki 'Rusya Müslümanlığı' dizisiyle duyurdu. Asıl etkisini ise 22 Nisan 1883'te Bahçesaray'da yayımlamaya başladığı Tercüman gazetesiyle gösterdi. Haftalık olarak çıkan gazete giderek sıklaştı, 1912'de günlüğe dönüştü ve 1918'e dek yayımlandı; Rusya'daki Türk toplulukları arasında yaygın biçimde okundu.

Eğitimde 'usûl-i cedîd' denen yeni yöntemi savundu; amacı okuma yazma öğretimini kolaylaştıran çağdaş bir düzen kurmaktı. 1893'te bu yöntemle kız çocuklarına eğitim veren ilk okulun açılmasına önayak oldu. Rusya Türklerinin ilk kadın dergisi Âlem-i Nisvân'ı 1905'te, ilk çocuk dergisi Âlem-i Sıbyân'ı 1906'da yayımladı. Tercüman'da, Arapça ve Farsça sözcüklerden ayıklanmış, değişik lehçeleri konuşan Türklerin hep birlikte anlayabileceği sade bir yazı dili kurmaya çalıştı.

Düşüncesinin özü 'Dilde, fikirde, işte birlik!' sözünde toplanır; bu slogan Türk halkları arasındaki dayanışma çağrısının simgesi oldu. Batı'nın bilgisiyle İslami değerleri bağdaştıran bir yenileşme yolunu savundu. 1905-1907 yıllarında Rusya Müslümanlarının siyasi örgütlenmesinde etkin biçimde çalıştı; İttifak-ı Müslimîn'in kurulmasına katkıda bulundu ve Rusya Müslümanları kongrelerinin toplanmasında öncülük etti. Eğitimde yenilik, kadın ve çocuk eğitimi, ortak yazı dili ve birlik bilinci alanlarındaki çalışmaları hem Rusya Türklerini hem Osmanlı aydınlarını etkiledi; modern Türk düşünce tarihinin kurucu isimleri arasında sayılır.