Kendi adıyla anılan Türk imparatorluğunun kurucusudur. 8 Nisan 1336'da Türkistan'ın Keş şehrinde doğdu. Bu şehir Semerkant'ın güneyindeydi. Babası Turagay (Turgay) Barlas yöresinin beyiydi, annesinin adı Tekine Hatun'du. Aile adı olan Gürgan'dan dolayı ona Gürgani de denirdi.

Barlas boyu, Orta Asya'dan göç etmiş bir Türk boyuydu. O dönemde Barlas boyu Çağatay Hanlığı'na bağlıydı. Timur'un babası 1360'ta öldü, yerine amcası Hacı Barlas geçti, ancak o da 1361'de öldürüldü; Timur o sırada 25 yaşındaydı.

Timur, siyasi ve askerî becerisini göstermek için hiçbir fırsatı kaçırmıyordu; akıllı, cesur ve bilgiliydi. Asil bir Türk ailesinden geliyordu, çok geçmeden başarıya ulaştı ve hükümdar oldu. Doğu Türk Kağanlığı'nın tahtına çıktı, imparatorluğun sınırlarını İdil (Volga) nehrinden Hindistan'daki Ganj nehrine, Tanrı Dağları'ndan İzmir ve Şam'a kadar genişletti.

Timur, Büyük İskender, Sezar ve diğer ünlü imparatorların seviyesine ulaştı. Bunun için hepsi başarıyla sonuçlanan 17 sefer düzenledi, 27 ülkenin hükümdarını itaat altına aldı ve onların başı oldu.

Timurlenk, hükümdar olmak için uzun ve azimli bir mücadele verdi, savaşlarda zafer kazandı, tehlikelere atıldı. Bir avuç arkadaşıyla, hatta bazen tek başına savaşmak zorunda kaldığı da oldu. Gençliğinde biri ayağına, diğeri eline olmak üzere iki yara aldı; bu yaralar ciddi bir sakatlığa, aksaklığa ve elinin tutmamasına yol açtı. Ancak bu sakat el son ana kadar muzaffer kılıcı bırakmadı, aksak ayak ise bütün Asya'yı fethetti.

Böyle bir şahsiyeti çocukluğundan itibaren bütün özellikleriyle tanımak gerekir. Tarihçilerin Timur hakkındaki görüşleri şöyledir: Ata mükemmel biner, kılıçla dövüşür, daha çocukken okuyla yüzüğü vururdu, on iki yaşında savaşlara katılmıştı. Savaşlardan ve askerî talimlerden arta kalan bütün vaktini kitap başında, ünlü âlimlerin derslerinde geçirirdi. Tabiatı itibarıyla idealistti. 300 kişilik bir birlikle 10 bin askerlik bir orduyu yenen bir stratejistti. Savaşlardan birinde aldığı ağır yaradan kalan aksaklığı yüzünden adının sonuna Farsçada "topal" anlamına gelen "lenk" eki eklenen bir önderdi. Türkler ona "Aksak Timur", Avrupalılar "Tamerlan" derler. Dünya tarihine, özellikle Türk-İslam tarihine ilgi duyar; dine, bilime ve sanata hamilik ederdi. Asya'da Türk dilinin ve kültürünün Fars kültürünün baskısı altında yok olmasını önleyen, ardından da onları yücelterek örnek alınacak bir seviyeye çıkaran bir hükümdardı.

Boyun eğenlerin dostu, bütün düşmanlarının korkulu rüyası, askerlerinin sevdiği, çok saygı gören bir komutan, milletin babası... Ancak onun günahlarını sevaplarından, zulmünü adaletinden fazla göstermek isteyenler de çoktur. Kafalardan yapılmış kuleleri ve yaktığı şehirleri de hatırlatırlar. Yıldırım Bayezid'le savaştığı için kardeş kanı döken bir savaşla suçlanır. Gerçekten de Osmanlı Devleti Ankara Savaşı'ndan sonra bir süre kendine gelemedi, bir duraklama dönemi yaşadı. Ancak aynı tarihçiler, Timur'un son ana kadar savaş başlatmak istemediğini, Bayezid'in ise savaşa can attığını yazarlar. Batı, Timur'u bir zalim ve yıkıcı olarak hatırlar. Timur bu suçlamalara daha hayattayken cevap vermişti.

Timur, İlhanlı Devleti ile ona bağlı Çağatay Hanlığı'nın kargaşa ve entrikalarla dolu olduğu bir dönemde yenilmez bir güç olarak ortaya çıktı. Türk, Arap ve Fars tarihçiler, bunun başlıca sebebinin Yahudi tüccarlar ve Hristiyan misyonerler olduğunu bildirirler. Bu tüccarlar ve bazı misyonerler Avrupa devletleri lehine casusluk yapıyor, bütün Türkistan'ı doldurmuş bulunuyorlardı. Timur onların faaliyetlerine son verdi. Hristiyan misyonerlerin Hindistan'dan kovulması İslam'ın bu yarımadada yayılmasına katkıda bulundu. Bu yüzden Hristiyanlar ona düşman oldular.

Timur, fethettiği topraklarda Roma İmparatorluğu'nun ve Yunan kolonilerinin kalıntılarını ve putlarını yıktı. Bu yüzden ona yıkıcı dediler. Oysa çağdaşı İslam âlimleri ona "dinin direği", "cennete layık", "büyük" diyorlardı. İsfahan'ın yetmiş bin kişilik nüfusunu kılıçtan geçirip kafalardan kule yaptırması, "kafalardan kule yaptıran hükümdar" diye anılmasına sebep oldu. Bu suçlamaya cevabı şöyledir: "Onları öldürdüm, çünkü ayaklanıp İsfahan'daki memurlarımı ve beş bin askerimi öldürdüler, çünkü dinden dönmüşlerdi." İranlı tarihçilerin Timur'u sevmemesinin ve dolayısıyla hem Batı'da hem Doğu'da onun hakkında kötü sözler söylenmesinin sebebi şudur: Timur İran seferinde "Şehname"nin yazarı büyük şair Firdevsi'nin mezarına gelince şöyle demiştir: "Kalk, kalk da her satırında kötülediğin Türk'ü gör."

Timur'un İslam'a ve İslam âlimlerine öncelik vererek Türk milliyetçiliğinin gelişmesini yavaşlattığını söyleyenler de vardır. Oysa o, bütün Türk hükümdarları içinde kendisinden önce yalnızca Bilge Kağan'da görülen büyük bir şuurla, övünç kaynaklarını şöyle anlatmıştır:

"Ben Turan'ın hükümdarı, Türkistan'ın emiriyim: Ben Türk oğlu Türk'üm; Biz bütün milletlerin en büyüğü ve en kadimiyiz, Ben Türklerin başbuğuyum."

Ankara'da Yıldırım Bayezid'e karşı kazandığı zaferden ve Bursa şehrini yakmasından sonra, Osmanlı tarihçilerinin Timur hakkında övgüyle söz etmeyecekleri anlaşılır bir şeydir. Ancak yüzyıllar sonra tarihî olaylar daha tarafsız bir şekilde değerlendirilebilir.

Devrinden, kahramanlıklarından ve yaptıklarından hiç söz etmeden, yalnızca kişiliğini tasvir ederek bile büyüklüğü anlaşılabilir. Timur; âlim hükümdar Şahruh'un babası, şair hükümdar Hüseyin Baykara'nın ve Ay'daki en büyük kraterlerden birine adını veren astronom Uluğ Bey'in atası, Sultan II. Murad Han'ın 1441'de yazdığı mektubunda Büyük Türk Kağanı olarak tanıyıp himayesine girdiği kişidir.

Ardından 1402'de Ankara Savaşı'nda Osmanlı Devleti'ni yendi ve itaat altına aldı. İki büyük komutan, Timur ile Yıldırım Bayezid arasında cereyan eden bu Ankara Savaşı, her iki taraf için de ağır sonuçlar doğurdu. Yıldırım Bayezid "Ben bu dünyaya savaşmak ve daha güçlüleri yenmek için geldim" diyordu. Timur ise "gökte nasıl tek bir Tanrı varsa, yeryüzünde de tek bir hükümdar olmalıdır" düşüncesindeydi ve o hükümdar olmaya çalışıyordu. Timur'un savaş filleri ve Bayezid'in ordusundaki Hırvatların ihaneti Ankara Savaşı'nın sonucunu Asyalıların lehine belirledi; I. Bayezid ise üzüntüsünden öldü. Bu yenilgi onun gururunu derinden yaraladı. Timur'un bu zaferi Bizans'ı 50 yıl boyunca Türklerin eline geçmekten kurtardı, Bizanslılara kısa bir nefes aldırdı.

Yıldırım Bayezid yenilgisinden sonra keder ve öfke içinde Timur'un huzuruna çıkarıldı. Çünkü galip gelen, ünlü bir komutan, dindaşı Timur'du. Timur'un kendisine hafif bir gülümsemeyle baktığını görünce öfkeyle bağırdı: "Yendiğin bir savaşçıyla alay etmek sana yakışmaz." Timur şöyle cevap verdi: "Seninle alay etmiyorum. Allah'ın bu dünyayı senin gibi bir köre ve benim gibi bir topala mülk olarak vermesine gülüyorum." Böylece Timurlenk, Altın Orda'yı yok ederek Asya Türklerine zarar verdi, Anadolu'yu dağıtarak ikinci kez zarar verdi.

Ünlü tarihçi Hammer eserlerinde ondan şöyle söz eder: "36 yıllık saltanatı boyunca 36 oğul ve torunun, 17 kız torunun babası oldu; dünya tarihine milletleri ve şehirleri yok eden bir despot ve katil olarak geçti." "Büyük yiğitlerin yardımıyla pek çok toprak fethettim ve 27 ülkenin hükümdarı oldum." Timur böyle derdi ve bu ülkeleri şöyle sıralardı: Turan, İran, Rum (Anadolu'nun Avrupa kısmı), Mağrib, Suriye, Mısır, Irak-ı Arap, Irak-ı Acem, Mazenderan, Geylan, Şirvan, Azerbaycan, Fars, Horasan, Cidde, Büyük Tataristan, Harezm, Hotin, Kâbilistan, Bahter, Zemin, Hindistan... (22 ad sayar; diğerleri Gürcistan, Ermenistan ve öteki Kafkas ülkeleridir).

Büyük cihangir son seferini Çin'e yapacaktı. 1404'ün karlı kışında yola çıktı. Timur hayatının sonunun yaklaştığını hissediyor ve en büyük savaşa geç kalmak istemiyordu. Çin sınırındaki Otrar şehrine yaklaşınca durdu. Burada büyük bir ordu teftişi ve kuğu avı düzenledi. Fakat Timur hastalanıp yatağa düştü. Başhekimi Fazlullah ona yakında öleceğini açıkça söyledi. Bunun üzerine Timur vasiyetname hazırladı. İtibarlı adamlarını ve orduda bulunan torunlarını yanına çağırıp ölüm döşeğinde bir konuşma yaptı.

Ölmeden önce Timur şu sözleri söyledi:

"Oğullarım,

Vasiyetimi iyice okuyun ve aklınızda tutun, hayatta uygulayın ve asla unutmayın.

Bu vasiyeti, milletimizin refahını ve mutluluğunu gözetesiniz diye yazdım.

Halkın iyiliğini gözetmek sizin görevinizdir. Zayıfları koruyun, yoksulları zenginlerin zulmünden esirgeyin. Adalet ve iyilik sizin kuralınız olmalıdır. Benim gibi hükümdarlık etmek isterseniz, kılıcı kınından iyice düşündükten sonra çekin; çektiğinizde ise onu bütün ustalığınızla kullanın. Aranıza nifak ve anlaşmazlık tohumları ekilmemesine dikkat edin. Bu tohumları düşmanlar da, yoldaşlar da ekebilir ve bundan faydalanmak isteyebilir. Ama ben vasiyetimde idare şeklini ve temel ilkeleri yazdım. Buna sadık kalırsanız taç da başınızdan düşmez. Babanızın ölüm döşeğindeki sözlerini unutmayın.

Benden sonra Pir Muhammed Cihangir hüküm sürecektir.

Ona da bana itaat ettiğiniz gibi itaat edin. Askerlerimin komutanları, şimdi sadakat yemini edin!" (Bütün komutanlar ve saray görevlileri ağlayarak yemin ettiler.)

Timur 19 Mart 1405'te öldü. Son sözleri "Lâ ilâhe illallah" (Allah'tan başka ilah yoktur) oldu.

Naaşı tahnit edilerek Semerkant'a gönderildi. Hayattayken çok sevdiği torunu Muhammed Sultan'ın türbesine defnedildi. Bu türbe bütün dünyada bir sanat şaheseri olarak tanınmaktadır.

Timur bir yıkıcı olarak tanınsa da bu pek doğru değildir. Yıktığı şehirleri yeniden imar etmek için çalışmalar yaptığı bilinmektedir. Elbette halkı baskı altındaydı ve ağır vergilerle yükümlü tutulmuştu. Bu, Nasreddin Hoca'nın hikâyesinde bile görülür:

Bir gün Timur, beslesinler diye Akşehir halkına bir fil gönderir. Fil kısa zamanda bütün yemlerini yiyip bitirince halk, Nasreddin'den Timur'a gidip kendilerini bu yükümlülükten kurtarmasını istemesini rica eder. "Peki" der Nasreddin, "ama birlikte gidelim." Ancak yolda yol arkadaşları korkudan kaçarlar. Saraya girip Timur'un huzuruna çıkan Nasreddin, yanında kimsenin kalmadığını görür. Ve Timur'un ne istediği sorusuna şöyle cevap verir: "Hükümdarım, bağışladığınız fil Akşehir'de yalnızlıktan kederleniyor, ona eşini de gönderebilseydiniz" ve böylece hemşerilerini korkaklıklarından dolayı cezalandırmış olur.

Timur bilimi ve sanatı savaştan aşağı kalmayacak kadar severdi. "Tüzükat" adlı eserinde hayatını anlatmış ve torunlarına öğütler yazmıştır.

Timur bilimleri himaye etti: Kendisine bağlı topraklarda pek çok medrese ve kütüphane inşa ettirdi, Semerkant'ı imar etti. Timur saltanatı boyunca Moğol putperestliğiyle, Hint Budizmiyle, İran Zerdüştlüğüyle mücadele etti; halk arasında İslam'ı yerleştirmeye çalıştı; göçebe Türkleri ise yerleşik hayata geçirmeye uğraştı. Timur "Tüzükat-ı Timur" adıyla kendi kanunlarını oluşturdu, hayatını bizzat kendisi yazdı.

Timur Han devlet teşkilatı hakkındaki anlayışını şöyle anlatmıştır:

"Tecrübe bana gösterdi ki dinî kanunlara dayanmayan bir devlet sağlam ve uzun ömürlü olmaz. Böyle bir devlet, durumundan utanan ve başka insanların bütün saygısını yitirmiş çıplak bir adama benzer. Bu durumdaki bir devlet ne çatısı, ne çiti, ne de kapısı olan, yanından geçen herkesin içine girmeye çalıştığı bir eve benzer. Bu yüzden devletimin çatısını İslam yaptım. Ülkenin idaresi için kanunlar koydum. Bu kanunlar yürürlükten kaldırılmadıkça onlara aykırı davranmamaya çalıştım."

Timur İmparatorluğu, Büyük İskender'in imparatorluğu gibi tamamen hükümdarın karizmasına dayandığından, bütün kudretine rağmen onun ölümünden sonra dağıldı.