Timur, kendi adıyla anılan büyük Türk İmparatorluğu'nun kurucusudur. 8 Nisan 1336'da Türkistan'ın Keş şehrinde doğdu. Şehir Semerkant'ın güneyindeydi. Babası Barlas boyunun beyi Turagay (Turgay), annesi Tekine Hatun'du. Ailesinin adı Gürgan olduğundan ona Gürgani de denirdi. Barlas boyu Orta Asyalı bir Türk boyudur. Barlas boyu o dönemde Çağatay Hanlığı'na bağlıydı. Timur'un babası 1360'ta öldü; onun yerine geçen amcası Hacı Barlas da 1361'de öldürüldü. Timur o sırada 25 yaşındaydı. Cesur, zeki ve bilgili bir Türk asilzadesi olan Timur, siyasi ve askerî dehasını göstermek için bütün fırsatları değerlendirecek, kısa zamanda yükselerek bir cihangir olacaktı. Doğu Türk Hanlığı'nın tahtına çıkacak ve sınırlarını İdil'den Ganj'a, Tanrı Dağları'ndan İzmir ve Şam'a kadar genişletecekti. Timur, İskender ve Sezar gibi ünlü fatihlerin seviyesine ulaşmak için hepsi zaferle sonuçlanan 17 sefer düzenledi. 27 ülkenin hanını yenip itaat altına aldı ve onların başı oldu. Timurlenk hükümdar olmadan önce pek çok mücadele verdi, birçok savaş kazandı ve birçok tehlikeyi atlattı. Kimi zaman birkaç arkadaşıyla, kimi zaman da tek başına savaşmak zorunda kaldı. Biri ayağında, biri elinde olan iki derin yara ona çolaklık ve aksaklık gibi iki önemli sakatlık bıraktı. Ama o çolak el ölünceye kadar zafer kılıcını hiç bırakmadı, o aksak ayak da bütün Asya'yı dolaştı. Böyle bir şahsiyeti çocukluğundan itibaren bazı özellikleriyle tanımak gerekir. Tarihçilerin Timur hakkında söyledikleri şunlardır: Ata binen, kılıç kuşanan, okuyla yüzüğün deliğinden geçiren bir çocuk; on iki yaşında savaşa katılmış bir savaşçı; savaşlardan ve savaş talimlerinden arta kalan zamanını okuyarak ve büyük âlimlerden ders alarak geçiren genç bir idealist; üç yüz kişilik bir kuvvetle on bin kişilik bir orduyu yenen eşsiz bir stratejist;
Bir savaşta ayağından yaralanan ve Farsçada "topal" anlamına gelen "lenk" ekiyle Timurlenk (İngilizcede Tamerlane, Türkçede "Aksak Timur") diye anılan bir önder. Dünya tarihine, özellikle Türk-İslam tarihine ilgi duyan; din, bilim ve sanatın koruyucusu.
Türk sanatının ve kültürünün Fars kültürünün baskısı altında yok olmasını önleyen, ona öncelik kazandırıp örnek teşkil etmesi devrini açan bir hükümdar; aman dileyenlerin dostu, düşmanlarının belası, askerlerinin neredeyse taptığı bir hükümdar ve milletinin babası... Bununla birlikte Timur'u, günahı sevabından, zulmü adaletinden fazla bir adam olarak göstermeye çalışanlar da vardır. Kafalardan kuleler yaptırdığını ve şehirler yaktığını hatırlatırlar. Bayezid'le savaşması ve kardeş orduları birbirine kırdırmasıyla suçlanır. Gerçekten de Osmanlı Devleti Ankara Savaşı'ndan sonra bir süre sarsıldı ve bir belirsizlik dönemi yaşadı. Ancak aynı tarihçiler, son ana kadar Timur'un savaşı önlemeye, Yıldırım'ın ise savaşı başlatmaya çalıştığını yazarlar.
Batı onu zalim ve yıkıcı biri olarak hatırlar. Timur bu suçlamalara daha hayattayken cevap vermişti. O, İlhanlı Devleti'nin ve Çağatay Hanlığı'nın kargaşa ve entrikalar içinde çalkalandığı bir dönemde yenilmez bir güç olarak ortaya çıktı. Türk, Fars ve Arap tarihçiler, kargaşaya daha çok Yahudi tüccarların ve Hristiyan misyonerlerin yol açtığını söylerler. Bu tüccarlar ve bazı misyonerler Avrupa krallarına casusluk yapıyor ve Türkistan'ın neredeyse her yerinde bulunuyorlardı. Timur onların faaliyetlerine son verdi. Hristiyan misyonerlerin Hindistan'dan sürülmesini ve İslam'ın bu kıtada yayılmasını sağladı. Bu yüzden Hristiyanlar ona düşmanlık beslerler.
Timur, ele geçirdiği yerlerde Yunan ve Roma kalıntılarını ve putlarını yaktı. Bu yüzden ona "yıkıcı" dediler. Ama zamanının İslam âlimleri ona "Kutbeddin", "Kur'an'ın semavi hâmisi" diyerek onun "dinin kutbu, herkesin önderi, mübarek, güçlü ve cenneti hak eden" biri olduğunu söylediler.
İsfahan'da yetmiş bin kişiyi kılıçtan geçirip yığması, onun "insan kafalarından kule yapan hükümdar" diye anılmasına yol açtı. Buna cevabı şudur: "Çünkü isyan edip İsfahan'da bıraktığım bütün adamlarımı ve beş bin askerimi kılıçtan geçirdiler ve küfre saptılar..." Fars tarihçilerinin Timur'a karşı olmalarının ve onun kötülenmesinin bir başka sebebi de şudur: Timur, Şehname'nin yazarı ünlü şair Firdevsi'nin mezarına gitmiş ve "Uyan, uyan da her satırında kötülediğin Türk'ü şimdi gör, yenilen kim!" demişti.
Timur'un İslam'a öncelik verdiğini ve din adamlarını kullanarak Türk milliyetçiliğinin gelişmesini engellediğini söyleyenler de vardır. Oysa o, Bilge Kağan dışında hiçbir Türk hükümdarında görülmeyen bir anlayışla, övünç kaynağını şu sözlerle dile getirmiştir:
"Biz ki Mülûk-ü Turan, Emir-i Türkistan'ız:
Biz ki Türk oğlu Türk'üz;
Biz ki milletlerin en kadîmî ve en ulusu
Türk'ün başbuğuyuz!..."
Ankara Savaşı'nda Yıldırım Bayezid'i yenip Bursa'yı yaktıktan sonra, Osmanlı tarihçilerinin onun lehine yazmasını bekleyemeyiz. Ama olayın üzerinden yüzyıllar geçmişken artık olayı tarafsız olarak değerlendirebiliriz. Devrinden, fatihliğinden ve yaptıklarından hiç söz etmeden yalnızca kimliğini tasvir ederek bile büyüklüğünü ifade etmiş oluruz.
Timur; Sultan II. Murad'ın bir mektup yazarak Büyük Türk Hakanı olarak tanıdığı âlim hükümdar Şahruh'un babası; şair hükümdar Hüseyin Baykara'nın ve adını en geniş kraterlerden birine vererek Ay'da bir Türk adının bulunmasına vesile olan astronom Uluğ Bey'in dedesidir. Timur 25 yaşındayken Çağatay Hanlığı'nın valilerinden Kazgan Han'ın hizmetine girdi ve büyük bir birliğin komutanı oldu. Kazgan Han onu kızı Olcay Türkan ile evlendirdi. Kazgan Han'ın düşmanları ona tuzak kurup onu öldürdüler. Timur, Kazgan Han'ı öldürenlere savaş açtı ve hepsini ortadan kaldırdı. Çağatay Hanı, başarısından dolayı onu hizmetine alıp tümen beyi yaptı. Bundan sonra Timur nüfuzunu ve gücünü hızla artırdı. Hanlar ve beyler arasındaki çekişmelere katılıyor, her durumdan faydalanıyordu. Zamanın âlimleri Timur'u, devletin hızlı çöküşünü durduracak bir önder olarak görmeye başladılar.
1370'te Timur Belh'te mutlak hâkim güç ve tamamen bağımsız oldu. Ancak Cengiz soyundan olmadığı hâlde Cengiz hanedanının büyük itibarından yararlanmak istediğinden, Cengiz soyunun Çağatay kolundan Soyurgatmış Han'ı tahta çıkardı. Onu bütün hayatı boyunca göstermelik bir hükümdar olarak her yere yanında götürdü. Görünüşte ona itaat ediyor gibiydi, ama mutlak hükümdar kendisiydi. Belh'te toplanan kurultay Timur'a "Kutbeddin" ve "Sahib-Kıran" unvanlarını verdi. Timur kısa süre sonra başkenti Belh'ten Semerkant'a taşıdı. Ardından dört yöne başarılı seferler düzenledi. Çok iyi planlanmış taktikler uyguladı, hızlı savaşlar yaptı ve bütün seferlerini zaferle tamamladı. 1371-1377 yılları arasında Harezm'e üç, Moğolistan'a iki sefer düzenledi. 1378'de ilk Altın Orda seferiyle adını bütün dünyaya duyurdu. 1379'da Harezm'e bir sefer daha düzenledi. 1380'de Herat'a girdi ve böylece Harezm ile Horasan'ı tamamen fethetti. 1389'a kadar yaptığı seferlerde Turfan ve Karaşar bölgelerini ele geçirdi ve Uyguristan'ı kendisine bağladı.
1390 ve 1391'de bir kez daha Altın Orda seferine çıktı. Bu son seferi düzenlemesinin sebebi Altın Orda Hanı Toktamış Han'dı. Çünkü Timur önceki seferinde Toktamış Han'ı desteklemiş ve düşmanlarını ortadan kaldırmıştı. Bu destek sayesinde güçlenen Toktamış Han, Timur'a karşı ayaklandı. Bu sefer Timur, Toktamış'ı ortadan kaldırmak için onun bütün ülkesini işgal edip yıkmak zorunda kaldı. Bu da Rusya'nın ortaya çıkıp gelişmesiyle sonuçlandı; tarihçiler, istemeden yol açtığı bu gelişmeden dolayı Timur'u suçlamışlardır.
Timur, 1401'e kadar yapılan dört seferle Irak ve Güney Anadolu'yu, 1398-99 seferleriyle Hindistan Delhi Sultanlığı'nı, 1401-1402'de de Suriye'yi fethetti. Nihayet Timur 1402'de Ankara Savaşı'nda Osmanlı Devleti'ni yendi ve itaat altına aldı. İki büyük savaşçının, yani Yıldırım Bayezid ile Timur'un savaşı çok şiddetli oldu. Yıldırım "Ben dünyaya silah kullanmak ve önüme çıkanı mutlaka yenmek için geldim" diyordu. Timur ise "Gökte nasıl bir Tanrı varsa, dünyada da yalnızca bir hükümdar kalacak, o da benim" diyordu.
Yıldırım'ın ordusundaki Hırvatların ihanetinin yanı sıra Timur'un filleri sayesinde Ankara Savaşı'nı Asyalı kazandı ve I. Bayezid üzüntüsünden öldü.
Bu yenilgiye dayanamadı. Timur'un zaferi Doğu Roma'yı, yani Bizans İmparatorluğu'nu Türklerden yalnızca elli yıllığına kurtarabildi ve Bizans'ı elli yıl rahat ettirdi. Yenilgiden sonra Yıldırım'ı kabul eden Timur çok gergin ve sıkıntılıydı. Çünkü yendiği hükümdar, kahramanlığıyla ün salmış bir dindaşıydı. Timur'un kendisine alaycı bir gülümsemeyle baktığını gören Bayezid, ona "Allah'ın bahtsız kıldığı birisiyle alay etmek sana yakışmaz!" diye bağırdı. Timur şu cevabı verdi: "Seninle alay etmiyorum. Allah dünyayı senin gibi bir köre ve benim gibi bir topala bıraktığı için gülümsüyorum!"
Timurlenk, Altın Orda Devleti'ni ortadan kaldırarak Asya'daki Türklere en ağır darbeyi vurdu. Türklere karşı ikinci kötü işi de Anadolu'yu parçalaması oldu. Ünlü tarihçi Hammer kitabında ondan şöyle söz eder: "Otuz altı yıllık saltanatında geride 36 oğul ve torun ile 17 kız torun bırakan; pek çok insanı öldüren ve pek çok şehri yıkan bir zalim ve katil olarak adı yaşamaktadır." "Değerli savaşçılar sayesinde pek çok yeri fethettim ve 27 ülkenin hanı oldum" diyen Timur, hâkim olduğu ülkeleri şöyle sıralamıştır: Turan, İran, Anadolu, Mağrib, Suriye, Mısır, Irak-ı Arap, Irak-ı Acem, Mazenderan, Geylan, Şirvan, Azerbaycan, Fars, Horasan, Cidde, Büyük Tataristan, Harezm, Hotin, Kâbilistan, Bahter, Zemin, Hindistan... (Yirmi iki ülke sayar; diğerleri Gürcistan ve Ermenistan gibi Kafkas ülkeleridir.)
Büyük fatih son seferini Çin'e yapacaktı. 1404 kışında her yerin karla kaplı olduğu bir dönemde yola çıktı. Hayatının sonunun yaklaştığını sezmişti, ama bu en büyük cihadı erteleme şansı olmadığına inanıyordu. Çin sınırındaki Otrar şehrine gelince durdu. Orada bir ordu geçit töreni yaptırdı. Bir kuğu avı düzenledi. Fakat hastalanıp yatağa düştü. Başhekim Fazlullah ona ölüm döşeğinde olduğunu açıkça söyledi. Timur vasiyetini yazdı. Ordudaki itibarlı adamlarını ve torunlarını çağırdı ve ölüm döşeğinde onlara hitap etti.
Timur ölüm döşeğinde onlara şöyle dedi:
Oğullarım,
Halkın refahını ve mutluluğunu sağlamak için size bıraktığım vasiyetimi okuyun, aklınızda tutun ve uygulayın. Halkın sorunlarına çözüm bulmak sizin görevinizdir. Zayıfı koruyun. Zenginin fakire zulmetmesine izin vermeyin. "Adalet ve iyilik" ilkeniz ve rehberiniz olsun. Benim gibi hükümdarlık etmek istiyorsanız, kılıcınızı ancak çok düşündükten sonra çekin. Bir kez çektiniz mi de onu iyi kullanın. Aranıza nifak sokulmasına izin vermemeye dikkat edin. Bazı hizmetkârlarınız ve düşmanlarınız aranıza nifak sokup bundan faydalanmaya çalışacaklardır. Ama ben vasiyetimde size idare yolunu ve temel ilkeleri gösterdim. Onlara sadık kalırsanız, taç başınızdan düşmez. Babanızın ölüm döşeğinde söylediği sözleri hatırlayın. Benden sonra han Pir Muhammed Cihangir olacaktır. Bana itaat ettiğiniz gibi ona da itaat edin. Komutanlarım, şimdi itaat yemini edin! (Ve bütün komutanlar ve ileri gelenler ağlayarak yemin ettiler.)
Timur 36 yıl hüküm sürdü. 19 Mart 1405'te 69 yaşındayken vefat etti. Son sözleri "Lâ ilâhe illallah (Allah'tan başka ilah yoktur)" oldu. Naaşını mumyalayıp Semerkant'a götürdüler. Hayattayken çok sevdiği torunu Muhammed Sultan'ın yanına gömüldü. Bugün bu türbe bir sanat şaheseri olarak bütün dünyada tanınmaktadır. Timur her yeri yıkıp yakan bir fatih olarak bilinse de bu tamamen doğru değildir. Ele geçirdiği ülkeleri yıldırmak için ordularının yol açtığı tahribatı gidermeye çalışmış ve imar faaliyetleri başlatmıştır.
Halkı ağır vergiler ve baskılar altında ezdiği kesindir. Hatta bir Nasreddin Hoca fıkrası bunu gösterir: Bir gün Timur beslenmesi için Akşehir'e bir fil gönderir. Zavallı halk hayvanın yediklerine yetişemez. Nasreddin Hoca'dan Timur'a gidip konuşmasını isterler. Hoca diğerlerine "Hep beraber gidelim" der. Ama yolda arkadaşları birer birer sıvışır. Çadıra girmek üzereyken Hoca arkasında kimsenin kalmadığını görür ve şaşırır. Timur ne istediğini sorunca ona şöyle cevap verir: "Hükümdarım, Akşehir'e bağışladığınız fil yalnızlıktan sıkıldı, bir de dişisini emretseniz" ve böylece onları korkaklıklarından dolayı cezalandırır.
Timur bilimi ve sanatı çok seven bir savaşçıydı. Hayatını ve oğullarına öğütlerini Tüzükat adlı kitabında yazdı. Timur bilim adamlarını korudu, hâkim olduğu yerlerde pek çok medrese ve kütüphane yaptırdı ve özellikle Semerkant'ı imar etti. Timur Moğol putperestliğine, Hint Budizmine ve İran Zerdüştlüğüne karşı mücadele etti; yalnızca İslam'a sağlam temeller kazandırmakla kalmadı, göçebe Türkleri de yerleşik topluluklar hâline getirdi. Tüzükat-ı Timur adıyla kanunlar koyan Timur Han kendi tarihini de yazdı. Timur Han devlet anlayışını şöyle açıklamıştır:
"Tecrübe bana gösterdi ki din ve kanunlar üzerine kurulmayan hiçbir devlet uzun süre ayakta kalamaz.
Böyle bir ülke, çırılçıplak, itibarsız, başkaları gözünde değerini yitirmiş, yere bakan bir adama benzer. Böyle bir devlet aynı zamanda tavanı, kapısı ve avlu duvarı olmayan, herkesin girdiği bir eve de benzer. Bu yüzden devletimin çatısını İslam üzerine kurdum. Bu yüzden devletimin idaresi için kanunlar koydum. Yürürlükte oldukları sürece onlara aykırı davranmaktan kaçındım."
Timur İmparatorluğu, İskender İmparatorluğu gibi bütün güç ve heybetine rağmen kişinin kudretine bağlı kaldığından, onun ölümüyle dağılmıştır.