Bugün dahi bağımsızlığından yoksun kalan her topluluğun bu tür kısıtlamalara maruz kalması tabii bir sonuç sayılmaktadır. Esirlik ile kölelik, sosyal ve hukuki nitelikleri bakımından birbirinden çok farklı şeylerdir. Eski Yunan'da, Roma'da ve Moğollarda kölelerin yanı sıra bazı esirler (özellikle savaş esirleri) de vardı. Aslında eski Türk metinlerinde "köle" kelimesi geçmez. "Kün" (cariye) kelimesi Çince kökenlidir (kü'an). Bununla birlikte Tabgaçlar ve Orta Asya Uygurları arasında "ol kul boş kıldı" (o, kulunu azat etti) gibi bazı ifadelere rastlanmıştır ve bu ifadeler önem taşır.
Bu ifadelerin hepsi yabancı tesirlerle açıklanabilir. İlk iki Türk devletinde kölelik, asıl Türk bölgelerinden çok Çin'de ve Orta Asya bölgelerinde görülmüştür. Bu durum, daima pratik yolları tercih eden Türk siyasi teşkilatlarının, o bölgelerde halkın oluşturduğu alışılmış medeni ve hukuki hükümlere müdahale etmemesinden kaynaklanmış olmalıdır.
Kaşgarlı Mahmud, uzun süre Türk olmayan bir kültürün etkisi altında kalmış Türk gruplarının dilinden örnekler vermiştir. Kıpçak bozkırlarındaki bazı Türk çocukları satın alınarak Orta Doğu ülkelerine gönderiliyordu. Bu durum, Slav ve Noman halklarından kaynaklanan meşhur esir (köle) ticaretinin bir sonucu olarak değerlendirilebilir. Nitekim daha eski dönemlerde Doğu Avrupa Türkleri arasında böyle bir duruma rastlanmamaktadır. Bilindiği gibi kölelik "yerleşik" medeniyete dayanır. Bazı orman kavim ve topluluklarında (örneğin Moğollarda) mevcut bir kurum olan kölelik, bozkıra yabancıydı. Belirttiğimiz gibi, kölelik kavramına yabancı kalınmasının sebebi, bozkır insanlarının yaşadıkları coğrafi şartların gereği olarak çok eski tarih öncesi çağlarda belli ölçüde bir adalet anlayışına ulaşmış olmalarıdır.
Bu adalet anlayışının, eski Türk toplumlarında imtiyazlı "sınıflara" dayanan bir düzenin kurulmasını engellediği açıktır. Herhangi bir toplumda imtiyazlı sınıfların oluşmasında önemli rol oynayan üç temel etken vardır: geniş topraklara sahip olmak (iktisadi), askerlik mesleği (idari-siyasi) ve din adamları zümresine mensubiyet (dini). Bu üç özelliğin hiçbiri bozkır kültürü içinde gelişme imkânı bulamamıştır. Her şeyden önce bozkırda genel iktisadi hayat içinde tarım ikinci derecede önem taşıyordu; bu yüzden bozkırda büyük "malikâneler" (feodalizm) kurmak imkânsızdı.
Dolayısıyla eski Türk sosyal hayatında "vassallık" ("serflik") söz konusu değildi. İkinci olarak, eski Türklerde askerlik ayrı bir meslek sayılamaz; çünkü her Türk, savaş eğitimi ve talimleriyle gereği gibi yetiştirilmiş, savaşa her an hazır daimi bir askerdi. Çocuklar 3-4 yaşlarından itibaren kuzulara ve koyunlara bindirilir, okla sincap vb. avlamaya gönderilirdi. Böylece ata binmeye ve ok atmaya alışırlardı. Yürümeye başlayan her çocuğun yanında eyerli bir at bulunurdu.
Eski Türklerde fertler kişiliklerini savaş ve çarpışma meydanlarında bulur, toplum içinde bu meydanlarda gösterdikleri kahramanlık ölçüsünde sivrilirlerdi. Kadınlar da aynı şekilde yetiştirilir ve çoğunlukla erkeklerle birlikte savaşa katılırlardı (İslami döneme rastlayan 1077 yılında Atsız'ın Kahire savaşında bile). Binlerce kilometrelik göç hareketleri sonucunda bozkır Türkleri, ailenin bütün fertleriyle birlikte yeni bir yurda yerleşmek zorunda kalıyorlardı. Bu sebeple kadınların, savaşlar dahil her alanda bozkır Türklerine destek olması tabiiydi.
Üçüncü etkene gelince, eski Türklerde din adamları imtiyazlı bir "sınıf" oluşturmuyordu. Nitekim yukarıda belirtildiği gibi bozkır Türk grupları çoğunlukla siyasi nitelik taşıyordu ve dini bir karakterleri yoktu. Orhun yazıtları dahil eski bozkır Türk gruplarına ait belgelerde neredeyse hiçbir dini yoruma yer verilmemiş olması büyük önem taşımaktadır.