Kama (Çulman)
Tarih
Çulman (Kama) havzasının en eski halkını çeşitli Fin kabileleri (Çirmiş, Mokşı, Ar-mar) oluşturuyordu; ancak Türk kabileleri Kama ağzını ve Ak-İdil havzasını çok erken bir tarihte işgal etmeye başladı. 1. yüzyılda Kama ağzının güney kesiminde Suvar adlı bir Türk topluluğunun yaşadığı tespit edilmiştir. Bu kabilenin mahiyeti ve tarihi hakkında açık bilgi bulamadık. Bu bölgedeki "Suvar" şehrinin onlar tarafından kurulduğu ileri sürülmektedir; başka bazı yer ve ırmak adlarının da bu Türk kabilesiyle ilgisi olması muhtemeldir.
Yayık-İdil ile Kama ırmakları arasındaki bölgenin 100 ile 374 yılları arasında Hunlar tarafından işgal edildiğini görmüştük. Bu sebeple İdil-Ural bölgesi iki buçuk asırdan fazla bir süre güçlü bir Türk-Hun etkisi altında kaldı. 375 yılında Hunların ana kütlesi batıya doğru ilerlerken bir kısmının Orta İdil ve Kama (ağzı) bölgesinde kalmış olması kuvvetle muhtemeldir. Bir süre sonra Ural-İdil havzasında Sabirler göründü; bunlar muhtemelen orada uzun süre kalmayıp Kafkasya'ya doğru yola çıktılar. Sibirya adının bu kabileyle ilişkilendirilmesi gibi, Simbir (Simbirsk, bugünkü Ulyanovsk) adının da Sabir Türkleriyle ilgili olması gerekir. Böylece bu bölgenin tam bir Türk ülkesi olması, Kama Bulgarlarının oraya yerleşmesiyle tarihî bir gerçeklik hâline geldi.
Attila Hun İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra (453'ten sonra) Hunların bir kısmını oluşturan Bulgarlar Don-Kuban bölgesinde bulunuyordu. Bu Türk topluluğu, 5. yüzyılın sonlarına doğru doğudan gelen ve yine Türk olan diğer kabilelerin (Avar, Sabir, Hazar) baskısı yüzünden üç gruba ayrıldı. Bunlardan bir kısmı batıya giderek Tuna Bulgarları adını aldı ve 7. yüzyılın sonlarında Dobruca'ya giderek oradaki Slavları hâkimiyetleri altına alıp Bulgar Devleti'ni kurdu; ancak sayıca çok az olduklarından 9. yüzyıla kadar yerli halk içinde temsil edildiler (eridiler). Bulgarların bir kısmı Kafkasya'ya doğru gidip oradaki diğer milletlerle karıştı; Kafkasya'daki Balkarların onlarla ilgisi olmalıdır. Bizi asıl ilgilendiren üçüncü gruptur: Bunlar İdil boyunca yukarı çıkarak Kama ağzındaki bölgeyi işgal ettiler. Bulgarlar oraya tesadüfen gitmiş olmalıdır. Bu Bulgarların Büyük Hun hareketinden önce de Kama civarında yaşıyor olmaları da muhtemeldir; büyük göçten sonra da orada kalmış olmaları gerekir.
Bulgarların Kama ağzı bölgesine ilk defa gidişlerinin kesin tarihini belirleyemiyoruz, ancak bu hareketin 5. yüzyılın sonlarında veya 6. yüzyılın başlarında gerçekleşmiş olması muhtemeldir. Bölge coğrafi ve tabii şartlar bakımından son derece elverişlidir. Derin kara toprağı tarıma uygun olduğu gibi, pek çok ırmak, dere ve çayı bulunduğundan zengin otlaklara ve birçok ağaç türünü barındıran geniş bir alanı kaplayan ormanlara da sahipti. İki büyük ırmağın (İdil ve Çulman) birleşip birlikte aktığı bu ülke, uzak ülkelerle de kolayca ilişki kurma imkânlarına sahipti. Çulman (Kama) ve kolları vasıtasıyla Bulgar ülkesinden, ormanları değerli kürklü hayvanlarla dolu Perm ve Vyatka-Orta Ural'a ve çeşitli ve çok sayıda madene sahip Orta ve Güney Ural bölgesindeki ırmaklara ulaşmak mümkün olduğu gibi, yukarı İdil'den İskandinav tüccarlar (Vareg Ruslar) ve Oka boyundan Slav-Ruslar da oraya kolayca gelebiliyordu.
İdil şehrinin güney ülkeleriyle ilişkileri İdil ırmağı boyunca Bulgar ülkesinden geçiyordu. Kama Bulgarlarının başlıca uğraşlarını ve hayat tarzlarını belirlemek üzere bir araya gelen tabii ve iktisadi şartlar bunlardır: Bulgarlar kısa sürede yerleşik hayata geçerek ziraat yapmaya ve özellikle şehirler kurarak geniş çaplı ticarete başladılar. Kısa sürede bazı merkezler kurdular. Bunların arasında, Kama ile Volga'nın birleştiği noktanın yaklaşık 100 km güneyinde, İdil'in sol kıyısından yaklaşık 6 km içeride bulunan Bulgar (Büyük Bulgar şehri) yer alır. Bulgar şehri 9. ve 12. yüzyıllarda Doğu Avrupa'nın en önemli ticaret merkeziydi. Diğer şehirler arasında Büler (Biler), Suvar, Bulımer, Cüke-Tav, Oşal, Titiş, Layış, Züye, belki Kazan (Eski Kazan) şehirleri ve daha birçok şehir, kasaba ve köy bulunuyordu.
Bulgar Devleti'nin siyasi sonuna gelince, Bulgarlar 1224'te Kafkasya-Don seferinden dönmekte olan Moğol-Tatar ordusuna saldırıp onu yendiler. Batu Han'ın batı seferindeki ilk hedefi Bulgarlardan intikam almaktı. 1236'da Moğol-Tatar ordusu, yanlarında birçok Türk kabilesi bulunduğu hâlde Bulgarlara saldırdı. 1238 ve 1239 yıllarında Kumanları Deşt-i Kıpçak'tan sürmekle meşgul oldular. Kumanların çoğunluğu Macaristan'a giderken karşılaştıkları Kama Bulgarlarına karıştı.
Orada uzun süre yaşayan ve daha sonra Bulgarlarla karşılaşan Kuman-Kıpçakların sayısı yüksek olmalıdır; çünkü Türklerle yerli halkın karışması sonucu ortaya çıkan Kazan Türklerinin dilinde Kıpçak dili hâkimdir. Moğol-Tatar istilasından sonra, başkenti aşağı İdil'in sol kıyısındaki Saray şehri olan Altın Orda hâkimiyeti zamanında Bulgarların siyasi bağımsızlıklarını belli bir dereceye kadar korudukları anlaşılmaktadır. Hatta bir dönemde ülkeleri yeniden tahribata maruz kaldı. Saray hükûmetinin gücü azaldığında Bulgar ülkesindeki yerel hanların "bağımsızlığı" artmış gibi görünmektedir; Bulgar ülkesi ve şehri Bulat-Timur tarafından da (1361) tahrip edildi. Bu durum üzerine halkın bir kısmının kuzeye, Kazan suları yakınına giderek orada bir hanın oturduğu Kazan adlı bir şehir dahi kurduğu anlatılır. Devlet teşkilatına ve medeni hayata alışkın olan bu kalabalık, Saray Hanı Uluğ Muhammed Han 1437'de Kırım'dan Kazan'a geldiğinde Bulgar-Kıpçak karışmasıyla ortaya çıkmış bir halkı zaten hazır bulmuştu.
Coğrafya
Bulgarların Kirmencik, Mamadış, İdil-Kama bölgesinde işgal ettikleri alanın kesin sınırları belli olmasa da, arkeolojik araştırmalara ve yer adlarına dayanarak şu sınırlar belirlenebilir: Doğuda Çirmişen, Şuşma ve Zey ırmaklarının kaynakları; kuzeyde İk ırmağının ağzı, Vyatka ırmağı ve Kazan ırmağı; batıda Sura (Suru) çayına kadar Züye suları; güneyde Çirmişen ve Samar sularına kadar. Bu bölgenin Fin kökenli eski halkları olan Çirmişler, Mokşılar (Mordva) ve Arlar, Bulgarlara kıyasla daha alt bir seviyede bulunuyorlardı; bu yüzden zamanla Türkler içinde temsil edilmeye (Türkleşmeye) başladılar. Böyle bir "Türkleşme" eğiliminin daha önce oraya gelmiş olan diğer Türk kabileleri (Suvar, Hun, Sabir) tarafından başlatılmış olması da mümkündür. Kısa bir süre içinde (8. yüzyıl içinde) Orta İdil bölgesi bir Bulgar-Türk ülkesi hâline geldi. Ak-İdil ve Güney Ural bölgesinde yaşayan Başkırtların (Başkurtların) aynı yıllarda Bulgarların doğu komşularını oluşturdukları anlaşılmaktadır. İdil ile Orta Don arasında yaşayan ve kökence ya Türk ya da Fin olan Burtaslar Bulgarların güneybatı komşularıydı. Güneyde Hazarlar, batıya doğru ise Doğu Slavları (Ruslar) bulunuyordu.
İktisadi ve Sosyal Yapı
Kama Bulgarlarının birkaç gruptan (boydan) oluştuğunu anlıyoruz; görünüşe göre başlıca dört veya beş grup vardı ve her birinin başında bir han bulunuyordu; hepsinin önce Büler, sonra da Bulgar şehrini başkent yapan Bulgar Hanının emri altında oldukları düşünülmektedir. Bir süre Hazar Hanına vergi ödedikleri açıktır; ancak Hazar devleti zayıfladıkça Bulgar hanlarının bağımsızlıklarını kazandıklarını görüyoruz. 9. yüzyılın ortalarından itibaren Kama Bulgarlarının tamamen bağımsız hâle gelmiş olmaları kuvvetle muhtemeldir. Orta İdil ve Kama ağzında teşkilatlı bir devlete ve ziraat ile ticarete dayanan çok güçlü bir iktisadi teşkilata sahip olan Bulgar Türklerinin eski Türk askerî ve sosyal kurumlarını ve geleneklerini korudukları şüphesizdir.
Bu topluluğun büyük kısmı tamamen toprağa bağlı olan ve çift süren köylülerden oluşuyordu. Bulgarların mükemmel çiftçiler oldukları, çok miktarda erzak üretmelerinden bellidir; ektikleri arpa, darı, çavdar ve buğdayın fazlasını komşularına da gönderiyorlardı. Hayvancılığa son derece elverişli olan Bulgar ülkesinde at, sığır, keçi ve koyun bulunduğu kesindir; bu yüzden Bulgarlar deri işçiliğinde çok ilerlemişlerdi; işlenmiş Bulgar derisi o dönemin pazarında en çok aranan mallardan biriydi. Bulgar halkının, "çarık" giyen komşularının aksine "çitik", yani "çizme" giymesi bunu doğrulamaktadır. Ural ve Vyatka yakınlarındaki ormanlarda değerli kürklere sahip çeşitli hayvanların çok sayıda bulunması bu tür kürk ticaretinin çok artmasına yol açtı. Samur, tilki, sincap ve diğer hayvanların derileri Bulgarlar eliyle Türkistan, İran, Arap ve Bizans ülkelerine gönderiliyordu.
Hatta "para"nın az olduğu bir dönemde sincap derisi "para" olarak kullanıldı. Sincap anlamına gelen "tiyin" kelimesi Hazar Türklerinde "para" anlamına gelir; bunun Bulgarlardan kalmış olması muhtemeldir. Ayrıca avcılığın önemli bir rol oynadığını biliyoruz. Irmakların çokluğu balıkçılığın gelişmesine yol açtı. Böylece Bulgar ülkesi, her biri çok yönlü olan ve birbirini tamamlayarak "millî servetin" artmasına katkıda bulunan temeller üzerine kurulmuştu. Orada ziraat, ticaret, avcılık, hayvancılık, balıkçılık, komisyonculuk ve sanayinin bir araya geldiğini görüyoruz; bu da Bulgarları kendi dönemlerindeki bütün Türk ve birçok Türk olmayan milletten üstün kılmıştı.
Bulgarların köy ve şehirlerine gelince, iklimin bir gereği olarak evlerini üst üste konmuş kütüklerden yaparlardı; damlar ya ahşap ya da samandan yapılır ve yağmurdan korunmak için dik olurdu; evler sahiplerinin servetine göre birkaç odalı yapılırdı. Şehirler ise nüfusları, zenginlikleri ve uğraş alanlarıyla köylerden tamamen farklıydı. Şehirler ve köyler çoğunlukla ormanların ve ırmakların yakınındaydı.
Bulgarlar çiftçi ve tüccar bir millet olmalarının yanı sıra askerlik sanatını da ihmal etmediler. Ancak askerî güçlerini çoğunlukla saldırı için değil savunma için kullandılar. Bulgarların askerî tarihi pek bilinmemektedir; ancak 10. yüzyılın sonlarına doğru Rusların saldırılarına maruz kaldılar; bu saldırılar çoğunlukla püskürtüldü ve Bulgarların zaman zaman Oka bölgesine kadar ilerledikleri bilinmektedir. Bulgar hanlarının sayısı ve adları belirlenememektedir. Dilleri ve kültürleri hakkında çok az bilgimiz vardır. Bazı bilim adamları Bulgar dilinin bugünkü Çuvaş dilinin eski şekli olduğunu düşünmektedir; Çuvaşlar Müslüman olmayan Bulgar köylülerinin halefleri sayılsa da bu konuda kesin bir görüş ortaya koymak için birçok delile ihtiyacımız vardır. Bağdat halifesinin elçilerinden biri olarak kâtiplik yapan İbn Fadlan, 922'de Bulgar devleti ve halkı hakkında ilginç bilgiler bırakmıştır. Bulgar Kadısı Yakup İbn Numan'ın 12. yüzyılın ikinci yarısında bir Bulgar Tarihi yazdığı bildirilse de kitap bulunamamıştır. Bulgar şehrinden kalan maddi izler harabeler, bazı mezar taşları ve kitabeler, şehir ve köy yerleri, mücevherler, silahlar (ok, kılıç, miğfer, zırh, bıçak), tarım aletleri, ev eşyaları, hayvan takımları ve sikkelerdir.
Hazar Devleti zayıfladıkça Bulgarlar güçlendi. Bulgar şehri İdil'den daha önemli bir ticaret merkezi hâline geldi. Arabistan, İran, Türkistan, Hazar Denizi bölgesi, İskandinavya, Rusya ve Baltık ülkelerinden tüccarlar oraya giderdi; zamanla burası, Doğu Avrupa ve Asya mallarının değiş tokuş edildiği, tarihteki en büyük ve en eski panayır yeri hâline geldi. Gelenek nesilden nesile geçti; daha sonra Bulgar şehrinin yerine Kazan şehri panayır yeri oldu. Makaryev ve nihayet Nijniy Novgorod (Gorki) panayırları bu geleneğin devamından başka bir şey değildir.
Din
Bulgarların başlangıçta Şaman dininin mensupları oldukları, "yer-su"ya taptıkları, kurban sundukları birçok kutsal şeyleri bulunduğu ve özellikle atı en uygun kurban saydıkları kesindir. Ancak 9. yüzyılın sonlarına doğru Türkistan'dan ve diğer İslam ülkelerinden gelen tüccarların etkisiyle İslam dini ve kültürü yayılmaya başladı; öyle ki 900 civarında Müslüman olan Bulgarların sayısı arttı ve Bulgar Hanı Almış, Bağdat Halifesine başvurarak kendisine din âlimleri ve mimarlar göndermesini istedi. Halife Muktedir Billah'ın gönderdiği kalabalık bir elçilik heyeti 922 Mayısında Bulgar ülkesine ulaştı.
Seyke oğlu Almış Han ve maiyeti elçileri karşıladı ve o tarihten itibaren Bulgar ülkesi Abbasi halifelerine bağlı bir Müslüman ülke oldu; Abbasi halifesi ve Bulgar Hanı adına sikke bastılar; taş camiler, saraylar, kaleler ve başka binalar inşa ettiler. İslamiyet'i kabul eden Bulgarlar, Türk-İslam medeniyetinin kuzeydeki en uzak "uç"u olmakla büyük önem kazandılar. Bulgar halkı temiz, dürüst ve çalışkan insanlardan oluştuğundan, doğunun yumuşatıcı etkilerinden uzak oldukları için millî hasletlerinin birçoğunu korudukları anlaşılmaktadır. Bu niteliklerinin Bulgar ülkesinin iktisadi yükselişinde rol oynadığını kabul etmeliyiz.
