23 Aralık 1945'te Çorum'a bağlı İskilip'te dünyaya gelen Abdulhaluk Mehmet Çay, tarihçiliği akademik ve siyasi çalışmalarla birleştirmiş bir isimdir. İskilip'te ilk ve ortaokulu, Amasya'da liseyi bitirdi; 1970'te İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü'nden diploma aldı.
Çalışma hayatına tarih öğretmenliğiyle adım atan Çay, sonraki yıllarda liselerde, enstitülerde ve üniversitelerde hem ders verdi hem de idari sorumluluklar üstlendi. Araştırmalarının odağında Anadolu'nun Türkleşme süreci, millî kültür ve Doğu Anadolu'da yaşanan tarihî hareketler yer aldı; Türk tarih ve kültürünün kaynaklarını konu alan incelemeler yaptı. Yazdığı ya da derlediği otuz kadar eserde Türkçü düşünceyle akademik tarihçiliği bir arada sürdüren, millî kültürü öne çıkaran bir yaklaşım görülür.
Siyasette uzun süre Milliyetçi Hareket Partisi içinde bulundu ve partinin fikir kadrosundan sayıldı. 1999 seçimlerinde Çorum'dan Meclis'e giren Çay, Bülent Ecevit'in kurduğu 57. Hükûmet'te Devlet Bakanı olarak Türk cumhuriyetleri ve akraba topluluklarla kurulan ilişkileri koordine etti. 1999-2002 arasında yürüttüğü bakanlıktan, Genel Başkan Devlet Bahçeli ile aralarında çıkan anlaşmazlık nedeniyle ayrıldı. Sonraki dönemlerde başka partilerden ve farklı illerden aday oldu.
Türk dünyasına yönelik çalışmalar da kariyerinde geniş yer tutar. Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk, Kardeşlik ve İşbirliği Vakfı'nın yöneticileri arasında bulundu; Alparslan Türkeş'in ölümünden sonra vakfın yönetim kurulunun başına geçti. İlki 1992'de Antalya'da toplanan kurultayların hazırlanmasında etkin görev aldı; bu toplantılar Türk dünyasında kültürel ve siyasi yakınlaşmanın başlıca buluşma zeminlerinden birine dönüştü. 2008'de Türkiye Büyük Millet Meclisi Üstün Hizmet Ödülü'nü aldı.